Pulitzerwinnaar Hernan Diaz brengt deze week zijn eerste roman in vier jaar uit, en hij pareert een paar vragen over het genre. “Ik heb moeite met het woord dystopie”, antwoordt hij op een openingsonderzoek. “Ik denk het niet Laag is een dystopische roman.”
Ook: “Ik denk dat het woord post-apocalyptisch absurd en oxymoronisch is. Als er een apocalyps is, is er geen ‘post’. Het is een eschatologisch woord. Het is het einde!”
Verder: “Je gebruikte het woord dystopie in je eerste vraag, en nu gebruik je het woord nihilisme, wat volgens mij een belangrijk woord is. Deze termen zijn getrouwd, toch?”
Deze citaten laten Diaz klinken als een uitdagende geïnterviewde. Echt niet, hij is een van de aardigste auteurs die ik onlangs heb ontmoet. Maar ik ben niet de enige journalist die hem deze maand naar dystopieën zal vragen, omdat Laagde derde roman van Diaz, speelt zich af in een stedelijke toekomst (waarschijnlijk New York City) die door de natuur is teruggewonnen. Een esthetische puinhoop van niet-bestaande staatscapaciteit, waar de misdaad laag is en punkshows – ‘meer als post-punk’, omschrijft hij – de boventoon voeren.
Het is geen dystopie, benadrukt Diaz. Het is iets anders. Een nieuwe manier van leven. Een nieuwe manier van denken.
“Mensen in deze wereld hebben veel dingen verloren die erg pijnlijk zijn om te verliezen”, zegt Diaz. “Het sociale vangnet dat door de staat wordt geboden. Rechtsstaat. Gezondheidszorg. Onderwijs. Dingen die we als vanzelfsprekend beschouwen, bijna zoals lucht of water. Wij geloven dat deze dingen natuurlijk zijn, maar dat zijn ze niet. Het zijn constructies.”
Terwijl de samenleving uit het raam verdwijnt, verdwijnen ook andere dingen, “dingen die absoluut de moeite waard waren om te verliezen.” Deze omvatten onderdrukkende machtsstructuren, onderdrukking van het milieu en, tegenwoordig top of mind, ‘de commodificatie van het dagelijks leven’.
De hoofdpersoon van Laag is een naamloze jonge ‘pincher’, iemand die elektriciteit steelt van het gebrekkige elektriciteitsnet en deze in batterijvorm aan klanten levert. Sommige van haar klanten zijn rauwe muziekgroepen; andere zijn criminele elementen. Nadat ze een doorbraak heeft gemaakt in de batterijopslagtechnologie, raakt de pincher verwikkeld in een machtsstrijd tussen lokale kingpins.
Laag is een plotgerichte roman. Maar de verhaallijn van Diaz gaat gepaard met een gestage dosis pontificatie. (“Er was vrijheid in ontbinding, vreugde in wanorde”, “Paranoia is niet anders dan religie”, enz.) Vergelijkbaar met het debuut van Diaz In de vertekan zijn nieuwe werk aanvoelen als een sociale theorie die zich voordoet als een ouderwets avontuur. Dit is zo ontworpen.
“De moderne roman is sinds de 17e eeuw de thuisbasis van ideeën en de manier waarop deze op een verhalende, formeel aantrekkelijke manier kunnen worden gepresenteerd”, zegt Diaz. “Ik zou durven zeggen dat dit het is gedeeltelijke definitie van de roman, en wat deze onderscheidt van andere geschreven kunstvormen. Al deze romans die we beschouwen als avonturenromans, zoals De graaf van Monte Cristoof (HG) Wells, ze zijn bepalend voor de roman als vorm. Ik weet niet op welk punt een literaire scheidsrechter heeft besloten dat dit een gruwel was, dat als je iets eruit kunt halen zonder de structuur aan te tasten, je het eruit moet halen.’
Samenvattend zegt Diaz: “Ik heb het gevoel dat dit avontuur een slechte reputatie krijgt.”
Diaz groeide op in Argentinië en Zweden, maar woont sinds zijn twintiger jaren in New York. Zijn nieuwste werk completeert een volledig Amerikaans drieluik: pre-US (In de verte), piek VS (Vertrouwen), en post-VS (Laag). “Het was niet de bedoeling om dit driemanschap van romans te schrijven”, zegt Diaz. “Ik ben niet zo’n schrijver. Ik laat me echt leiden door emotie. Toevallig ben ik geïnteresseerd in de Amerikaanse canon en de Amerikaanse geschiedenis. Toen ik begon LaagIk zag de boog die je beschreef. Het was zoiets van: ‘Oké, ik denk dat dit is wat ik aan het doen ben.’”
Dit laatste stukje schrijft misschien te veel improvisatie toe aan het proces van Diaz – zou je echt samen kunnen puzzelen Vertrouwen op de vlucht? Hoe dan ook, Diaz is een onbetwist methodisch onderzoeker, wat geen verrassing is gezien zijn academische achtergrond. In Laagis zijn beenwerk te zien wanneer de knijper een excentrieke natuurkundige ontmoet genaamd Pola.
“In de verte speelt zich af in het Westen, en ik heb nog nooit in mijn leven paardgereden”, zegt Diaz. “Vertrouwen houdt zich bezig met financiën en kapitaal, en ik was een geldidioot toen ik dat boek begon te schrijven. Op dezelfde manier: schrijven Laag—Ik ging naar de meest smerige middelbare scholen die je maar kunt bedenken en ging daarna rechtstreeks naar de geesteswetenschappen. Ik had dus geen natuurkundige achtergrond.”
Voor Laag, Diaz gaf zichzelf een ‘werkelijk veeleisende’ wetenschappelijke spoedcursus, beginnend met uitleg over algemene natuurkunde en vervolgens naar primaire bronnen. “Dan zou ik super hard tegen de wiskundemuur botsen.” Na drie of vier jaar, waarin hij ‘een redelijke hoeveelheid kennis’ bezat, stuurde hij een e-mail naar een projectdirecteur bij de Europese Organisatie voor Nucleair Onderzoek (CERN), waarin hij zijn onwetendheid beweerde – hoewel je je kunt voorstellen dat het schrijven werd opgehouden – en om hulp vroeg bij het formuleren van een realistische uitvinding van de deeltjesfysica die in zijn aanstaande roman zou worden opgenomen.
“Ze verloofde zich met mij en nodigde me uit”, zegt Diaz. “Ik heb de week 150 meter onder de grond doorgebracht. Het heeft mijn intellectuele leven zeker veranderd. Ik had ontmoetingen met al deze ingenieurs en natuurkundigen. Het was leuk om te zien wat een geweldige tijd ze hadden, vrij om zich voor te stellen (de uitvinding van mijn boek), en te praten over iets volkomen onmogelijks.”
Het is misschien ‘onmogelijk’, maar Diaz wilde dat Pola’s wetenschap theoretisch plausibel zou aanvoelen. “Het is een daad van vrijgevigheid jegens de lezers”, zegt hij. ‘Ik ga niet zomaar sci-fi-woorden verzinnen, zoals…’ Hij denkt even na. “Hypertronisch decongestivum.”
Diaz profiteerde ook van een schrijfresidentie in 2024 aan het Zuckerman Mind Brain Behavior Institute van Columbia University, waar hij zich bezighield met voortdurende debatten over het menselijk bewustzijn. “Ondanks alle natuurkunde”, zegt hij, “voor alle postpunkmuziek, denk ik dat dit boek over het zelf gaat. Het gaat over subjectiviteit. Wat is er tussen ons? Heel letterlijk, in diep fysieke zin. Dit is de vraag die centraal staat in het boek.”
“Als je accepteert, wat je moet doen”, zegt Pola, “dat we een verzameling cellen zijn, opgebouwd uit moleculen, opgebouwd uit atomen, opgebouwd uit elementaire deeltjes die geregeerd worden door duidelijk gedefinieerde fysische wetten, moet je concluderen dat wat wij als ‘ik’ ervaren het resultaat moet zijn van de interactie van materie op dit fundamentele niveau. Jij, ik, wij komen voort uit deze interactie. Wij zijn deze interactie.”
“Politiek sta ik zeer wantrouwig tegenover nostalgie”, zegt Diaz. “Ik denk dat het onvermijdelijk reactionair is.”
Dit spul kan een beetje woo-woo worden; het is geen verrassing dat Michael Pollan zijn LSD-boek volgde met een inleiding over het menselijke gevoel. Diaz, die de neiging heeft zich te baseren op de geschiedenis, onderbouwt zijn metafysische onderzoek met een bespreking van sociale constructies. Wat betekent het om een denkende, zelfbewuste mens te zijn die tussen andere denkende, zelfbewuste mensen rondloopt?
“Dit idee van onze subjectiviteit…” drijft Diaz. “Het is heel lichaamloos, op deze manier hebben we geleerd om over onszelf na te denken.”
Veel van wat wij ‘subjectiviteit’ noemen, is uiteraard afhankelijk van de geschiedenis. Over wat we in ons hebben om te weten. De karakters erin Laag hebben geen volledig beeld van het vervlogen tijdperk van hun stad, toen een functionerende staat de bouw van nu vervallen wolkenkrabbers en snelwegen beheerde, maar ze doen wel onderzoek naar de betekenis ervan. “De strijd om terug in de tijd te gaan was niet alleen reactionair; het was krankzinnig”, denkt de knijper. “Het inaugureren van een president zou net zo absurd zijn als het kronen van een farao of het benoemen van een caesar. Ja, de staat was verdwenen. (…) Maar waarom zouden we, in plaats van terug te keren naar een verouderde orde, niet de voordelen vinden van deze territoriale fragmentatie en institutionele desintegratie?”
Beschavingsnostalgie komt keer op keer naar boven Laag. Er zijn parallellen te trekken in de MAGA-menigte die smacht naar het conforme jingoïsme van de jaren vijftig. Maar een toepasselijkere vergelijking zou kunnen zijn: Mirabilia Urbis Romae, waarin middeleeuwse geleerden de duizelingwekkende ruïnes van het klassieke Rome ontcijferden.
“Politiek sta ik zeer wantrouwig tegenover nostalgie”, zegt Diaz. “Ik denk dat het onvermijdelijk reactionair is.” Diaz is meer geïnteresseerd in het soort nostalgie dat voortkomt uit de kindertijd. ‘Die bron van zoete, droevige herinneringen’, noemt hij het. “Dat specifieke soort verlangen is een essentiële structuur voor wat ik schrijf. Ik denk dat het te maken heeft met de ervaring van verlies.”
Deze textuur is het meest voelbaar wanneer Diaz het leeftijdsverschil beschrijft tussen Pola – een van de oudste inwoners van de stad – en de knijper. “Ik was geïnteresseerd in deze relatie tussen een oudere en een jongere vrouw”, zegt Diaz. “Ik bladerde laatst door mijn aantekeningen en vond iets hilarisch dat ik vergeten was, een aantekening die ik voor mezelf maakte over de film van Tove Jansson. Het Zomerboekmet een grootmoeder en een kleinkind. Op mijn briefje stond: ‘Een punk Zomerboek in de toekomst.’ Ik heb mezelf echt aan het lachen gemaakt, wat nooit gebeurt.”
Echt? Vanuit het perspectief van deze interviewer lijkt Diaz opmerkelijk goedgehumeurd aan de vooravond van zijn publicitaire wervelwind. Vraag hem naar de constante van Planck! Vraag hem naar onze plek in de kosmos!
Vergeet niet om het D-woord te laten liggen.
