Tot de schatten van de ruim twee miljoen collecties van de Royal Geographical Society behoren ruim 150 glas- en celluloidnegatieven: het werk van Frank Hurley, de officiële fotograaf van Ernest Shackletons Imperial Trans-Antarctic Expedition van 1914-1917. Deze prachtige beelden zijn voor mij van groter belang dan alleen hun schoonheid en suggestieve kracht, omdat ik via hen het verhaal leerde kennen van de expeditie van mijn grootvader aan boord van de Uithoudingsvermogen.
Ik kan me niet herinneren dat mijn vader Eddie, het jongste kind van Shackleton, ooit bij mij aan tafel zat en mij over zijn vader vertelde. Hij kende hem nauwelijks; hij was pas tien jaar oud toen Ernest op 5 januari 1922 stierf aan een hartaanval tijdens de Shackleton-Rowett-oorlog. Speurtocht expeditie.
Ik leerde het verhaal kennen door te vragen naar de Hurley-foto’s aan de muren. Voor een kind waren ze soms verwarrend: “Waarom was het donker terwijl het geen nacht was?” en “Waarom hadden alle mannen baarden?” Ik was vooral geïntrigeerd door één foto die te zien was Uithoudingsvermogen in het ijs, gereduceerd tot een skelet, en de sledehonden die om haar heen zaten. Ik zou vragen: “Wat is er met de honden gebeurd?” De volwassenen wilden mij nooit een duidelijk antwoord geven, en pas jaren later werd ik oud genoeg geacht om de waarheid te kennen: dat, zoals bij de meeste expedities uit die tijd, de mannen de honden doodden en aten als het voedsel tekortschoot.
De daaropvolgende dagen keerden Hurley en andere bemanningsleden terug naar het wrak van de Endurance om voorraden te redden. Hurley dook in het ijskoude water en redde veel van zijn fotografische apparatuur, waaronder zijn glasplaatnegatieven en cinematograaffilm. ©Royal Geographical Society.
Het waren niet alleen kinderen die soms in de war raakten door een Hurley-beeld. Ik herinner me dat een bezoeker eeuwenlang aan het kijken was naar rotsachtige, met sneeuw bedekte toppen, peinzend over een prachtige gletsjer die uitmondde in een grote fjord, vol enorme blokken drijvend ijs. Uiteindelijk kondigde onze bezoeker triomfantelijk aan: “Ik weet waar dat is! Het is Lulworth Cove!” Hierna stond het in de familie bekend als Lulworth Cove. In feite was het Zuid-Georgië.
Hurley’s bioscoopfilm Zuidenoorspronkelijk uitgebracht in 1919 als In de greep van het poolpakijs, was ook van betekenis voor mij, aangezien het de eerste keer was dat ik mijn grootvader zag bewegen en glimlachen. De film toont verbluffende beelden van de dood van de Uithoudingsvermogen. Hurley plaatste camera’s om haar heen en liet haar masten neerstorten.
“…Ga ’s ochtends wandelen met Wild. We bezoeken een naburige grot in de gletsjer die versierd was met een pracht van ijspegels. Fijne sjaalachtige stalactieten bedekten de muren en het dak was versierd met merkwaardig gesneden en voetachtige stalactieten.” –Frank Hurley ©Royal Geographical Society
Hoe kwam het dat mijn grootvader Frank Hurley koos om de Uithoudingsvermogen expeditie? Hurley was de officiële fotograaf van Douglas Mawsons Australasian Antarctic Expedition van 1911-1913. Shackleton zag de documentairefilm van Hurley uit 1913 Het leven op Antarctica en besloot hem te rekruteren. De vertrekdatum naderde, maar Hurley bevond zich – geheel onbewust – diep in de Australische bush. Hij werd daarmee vrijwel zeker de enige poolfotograaf die door een Aboriginal-tracker werd teruggevonden.
Hurley was een voortreffelijk fotograaf, niet alleen vanwege zijn visie maar ook vanwege zijn toewijding. Hij ging voor het bewegende schip liggen en klom hoog in de mast, beladen met zeer zware cameraapparatuur. Resultaten waren allemaal. Hurley beschouwde zichzelf in de eerste plaats als een kunstenaar en niet alleen als een recorder van gebeurtenissen. Hij aarzelde af en toe niet om zijn onderwerp te verfraaien en details toe te voegen of weg te laten.
Na de terugkeer van de expeditie ging Hurley terug naar South Georgia om pinguïns en zeehonden te filmen. Ze waren toen nieuw voor het publiek en Hurley vond dat zijn film niet genoeg beeldmateriaal bevatte. Door het succes van de film konden de schulden van de expeditie worden betaald. Van december 1919 tot mei 1920 gaf Shackleton openbare lezingen over de film, en tweemaal per dag leed hij de pijn toen hij zijn schip verloren zag gaan.
Het is niet eenvoudig om mijn favoriet uit de glasplaatnegatieven van Hurley te kiezen. In willekeurige volgorde zou ik degenen willen voorstellen die ik al heb genoemd: “The Uithoudingsvermogen Crushed by the Ice” en “Head of Moraine Fjord, South Georgia” (ook bekend als “Lulworth Cove”). Het prachtige landschap zegt het allemaal. Het is niet mogelijk om “The Long, Long Night”, dat meesterlijke en meesterlijke beeld van Uithoudingsvermogen ’s nachts. Hurley had twintig fosforfakkels om haar heen geplaatst, en het resultaat is een betoverd schip, een visioen voor de ogen. Ten slotte zou ik ‘On the Drifting Flow, Ocean Camp’ kiezen. Shackleton staat bij zijn tent, schouder aan schouder met zijn onderbevelhebber, Frank Wild, met daarachter wetenschappers, officieren en bemanning. De mannen lijken heel sereen ondanks de grimmige verlatenheid van hun omgeving. Ze leven op het ijs en daaronder stroomt de Weddellzee. Hun toekomst is onzeker, maar het beeld toont het oneindige aanpassingsvermogen van de mensheid.
Deze foto, een van de meest iconische beelden van de Endurance, werd ’s nachts door Frank Hurley gemaakt met behulp van fakkels om een ’spookschip’-effect te creëren. ©Royal Geographical Society
Een informeel groepsportret in Ocean Camp met Ernest Shackleton en Frank Wild op de voorgrond; een van de laatste foto’s die Hurley met zijn Graflex-glasplaatcamera maakte voordat de zwaardere en omvangrijkere fotografische apparatuur op het ijs werd achtergelaten ten gunste van de meer draagbare Vest Pocket Kodak. ©Royal Geographical Society
De belangstelling voor Ernest Shackleton vertoont geen tekenen van afname. In zijn naam zijn vele poolexpedities uitgevoerd. Er zijn Shackleton-beurzen geweest; een geleerde, Teresa Darbyshire, ontdekte een nieuwe soort zeeborstelworm en noemde deze de Micromaldaan shackletoni. Er is een kledingbedrijf uit Shackleton, dat jaarlijks een prijs uitreikt voor de bescherming van de poolgebieden. Er zijn veel boeken verschenen over het leiderschap van Shackleton, dat wordt geciteerd door het leger, de NASA en door een Amerikaans voetbalteam. In 2002 hield de BBC een landelijke enquête om de “100 grootste Britten aller tijden” te bepalen; Shackleton kwam binnen op nummer elf. In hetzelfde jaar was er een televisiedrama, Shackletonmet Kenneth Branagh als mijn grootvader. In 2016 gaf de Royal Mail Shackleton-postzegels uit, waarbij gebruik werd gemaakt van de Hurley-afbeeldingen, en de Shackleton Symphony, van de in Londen gevestigde componist Paul Frith, werd opgenomen door het Royal Philharmonic Orchestra. Sinds 2017 wordt er een Shackleton-whisky geproduceerd.
De James Caird Society – genoemd ter ere van de reddingsboot waarmee Shackleton en vijf metgezellen 800 mijl (bijna 1.300 kilometer) van Elephant Island zeilden, waar ze strandden na het zinken van de Uithoudingsvermogennaar Zuid-Georgië om hulp te zoeken, en bestaand om het leiderschap en de prestaties van Shackleton te vieren – komt twee keer per jaar bijeen en is een bloeiende zorg. In de Republiek Ierland heeft de Ernest Shackleton Autumn School het enige speciale Shackleton-museum ter wereld geopend, vlakbij zijn geboorteplaats Kilkea in County Kildare. Er zijn wereldwijd veel tentoonstellingen geweest, allemaal opgeluisterd door Hurley-glas en celluloid-negatieven – en er zullen er nog veel meer volgen. Enkele jaren geleden noemde NASA een krater op de maan zelfs ‘Shackleton’, en een krater op Mars ‘Endurance’. Ik geloof dus dat we met recht kunnen zeggen dat de banden met Shackleton tot voorbij de sterren reiken en dat hij inderdaad een lange schaduw werpt. De rol die de negatieven van Hurley spelen is niet te overzien.
______________________________
Van The Endurance fotografeert een definitief visueel verslag van Shackletons expeditie door de Royal Geographic Society. Copyright © 2026. Forward copyright © 2026 door Alexandra Shackleton. Verkrijgbaar bij Chronicle Books.
