Tijdens de eerste dagen van de genocide was ik in de stad Rafah, ontheemd, en sliep onder een dak waarvan ik niet wist dat het er morgenochtend nog zou zijn. Er vielen granaten rond het gebouw waar ik met mijn gezin mijn toevlucht had gezocht, en elke avond dacht ik aan de mogelijkheid dat het allemaal in een oogwenk zou kunnen eindigen. Maar wat mij het meest beangstigde was niet alleen de dood, maar het idee te sterven voordat mijn geschriften de wereld bereikten – dat mijn verhaal met mij zou verdwijnen, en dat mijn gevoelens, mijn herinneringen, mijn identiteit en mijn menselijke ervaring zouden worden uitgewist.
Er is een verschil tussen dood en uitwissing. De dood is het einde van iemands leven, terwijl uitwissing een poging is om zijn bestaan uit te roeien – om alles uit te roeien wat bewijst dat hij daar leefde, voelde, liefhad, vreesde en probeerde de wereld om hem heen te begrijpen.
Toen alle vormen van culturele productie in Gaza één voor één tot stilstand kwamen en culturele centra en bibliotheken werden vernietigd, begon ik mij af te vragen: wat zal er van deze ervaring overblijven als deze niet wordt opgeschreven? Wie zal de stemmen dragen van de schrijvers en dichters die dit moment beleven? Hoe kunnen we het menselijke aspect behouden van een oorlog die ernaar streeft mensen tot louter aantallen terug te brengen? Ik wist dat ik een van de meest wrede momenten meemaakte die een mens kan meemaken, maar ik had ook het gevoel dat juist deze wreedheid verhalen, emoties en ervaringen met zich meebracht die niet verloren mochten gaan. Vanuit deze vraag werd het idee voor Gaza Publications geboren.
Het idee ontstond niet in een moment van rust of door een zorgvuldige planning; het kwam eerder uit de diepten van gevaar tevoorschijn. Het was een kleine poging om zich vast te klampen aan iets dat een persoon op zijn plaats zou verankeren en zijn bestaan zou behouden op het moment dat zijn leven werd weggenomen. Ik dacht er niet aan om een uitgeverij in de traditionele zin van het woord op te richten, maar eerder om een ruimte te creëren waar we onze nalatenschap kunnen bewaren waar die was – voor mensen die binnen enkele ogenblikken slechts een nummer onder de doden zouden kunnen worden. Om het bewijs achter te laten dat ze hier waren geweest en dat ze een volwaardig leven hadden geleid dat verder reikte dan het moment van hun martelaarschap of verdwijning.
We zaten binnen één moment gevangen: altijd in gevaar, altijd aan het wachten en altijd aan het worstelen om te overleven.
We hadden geen drukpers in Gaza en de arbeidsomstandigheden waren onmogelijk. Ik besloot dat het drukken buiten Gaza zou plaatsvinden, maar dat het werk vanuit de Gazastrook zou beginnen. Ik stelde een team samen dat bestond uit een redacteur, een proeflezer, een ontwerper, een marketingmanager en iemand die toezicht hield op het drukken en de distributie. Sommige van deze mensen kende ik nog niet, maar ze geloofden in het idee en boden zich vrijwillig aan om mee te doen, omdat ze vonden dat er iets gered moest worden.
We zijn begonnen met bescheiden middelen. We ontwierpen een eenvoudig logo, creëerden pagina’s op sociale media en gingen op zoek naar boeken die de Palestijnse ervaring op een cruciaal moment vastlegden.
Zelfs het logo van Gaza Publications was gebaseerd op onze ervaring met het concept van tijd. We kozen voor de zandloper, maar we wilden niet dat de zandkorrels naar de bodem vloeiden. In het midden van de zandloper hebben we een stop geplaatst, zodat de korrels op hun plaats blijven.
Dat was de metafoor die ons tijdsbesef tijdens de genocide het beste weergaf. In Gaza bewoog de tijd niet zoals in de rest van de wereld. Veel dingen die mensen hun levensgevoel gaven, kwamen tot stilstand: werk, studie, gezellige bijeenkomsten en plannen voor de toekomst. We leefden niet langer tussen een verleden dat teruggewonnen kon worden en een toekomst die we ons konden voorstellen; de huizen die onze herinneringen bewaarden waren verdwenen, en de plannen die het leven betekenis gaven waren opgehouden.
We zaten binnen één moment gevangen: altijd in gevaar, altijd aan het wachten en altijd aan het worstelen om te overleven.
Maar deze stilstand betekende niet dat de mensheid zelf opgehouden was. De zandloper herinnerde ons eraan dat mensen, zelfs op de moeilijkste momenten, in staat zijn betekenis te creëren. En dat schrijven geeft het vluchtige moment de kans om te blijven bestaan, zelfs als de wereld niet kan stoppen en luisteren.
*
Ons eerste boek was De man die terugkeek van Amer al-Masri. Het ging niet alleen om het bombardement, maar om het innerlijke leven dat onder het bombardement voortduurt; over de angst die aan de familie knaagt en met hen naar bed gaat; en over de persoon die probeert zijn zelfgevoel vast te houden, terwijl alles om hem heen hem ertoe aanzet het te verliezen.
Waarom schrijven in een moment van gevaar? Waarom gaan mensen schrijven als elk moment een worp met de dood is?
Op de dag dat het boek verscheen, kreeg ik tragisch nieuws: de dochter van mijn neef en al haar kinderen kwamen om toen hun huis werd gebombardeerd en bovenop hen instortte.
Die dag was gevuld met twee emoties die niet gemakkelijk met elkaar te verzoenen waren. Er was iets dat leek op geluk: het geluk dat een boek zijn weg uit Gaza had gevonden en de wereld had bereikt, en dat een Palestijns verhaal zijn weg naar de lezers had gevonden. Op hetzelfde moment was er een onbeschrijfelijk verdriet: het verlies van een heel gezin, en kinderen die geen plek meer hadden in deze wereld.
Ik wist niet hoe iemand deze tegenstrijdige gevoelens in één lichaam kon dragen. Hoe kun je een boek vieren en op dezelfde dag dierbaren verliezen?
Op dat moment begreep ik dat het boek waarvan we de uitgave vierden, niet los stond van de dood die ons omringt; het maakte deel uit van precies dezelfde strijd, de strijd om ervoor te zorgen dat de levens van mensen niet spoorloos verdwijnen.
De vraag die bij mij bleef terwijl ik mijn werk voortzette, was: waarom schrijven in een moment van gevaar? Waarom gaan mensen schrijven als elk moment een worp met de dood is?
*
Daarna gingen we verder met het tweede boek, de roman Ik sta aan uw deur door Reham Al-Sabe’.
De roman duikt in de oorlogservaringen van Palestijnse vrouwen. Het spreekt niet alleen over ontheemding en angst, maar ook over de alledaagse details die de waardigheid van een persoon vormen. De roman gaat over de gevolgen van het gebrek aan persoonlijke toiletartikelen, zoals maandverband, hygiëneproducten, wasmiddelen en shampoo, vooral voor vrouwen. Deze items, die in het dagelijks leven als vanzelfsprekend worden beschouwd, zijn gekoppeld aan waardigheid, privacy en een gevoel van eigenwaarde als ze afwezig zijn.
*
Toen kwam het derde boek: De eigenaar van de zeeschoen van de Palestijnse auteur Bisan Natil, een persoonlijk dagboek gebaseerd op haar ervaringen met het werken met kinderen. De auteur schetst de wereld van kinderen in vluchtelingenkampen: het verlies van hun huis, de angst voor bombardementen, honger, het ontbreken van spel en het gebrek aan vreugde. Maar ze duikt ook in de kleine details: de relatie van een kind met de buurt, met het verwoeste huis, met de rij bij de gaarkeuken en met het watertekort.
Schrijven kan de oorlog niet stoppen, noch kan het degenen die we verloren hebben terugbrengen, maar het kan wel iets in iemand koesteren als alles om hem heen uiteenvalt.
Terwijl ik de plannen aan het afronden was om mijn derde boek te publiceren, keerde ik terug van de plek waar ik was gevlucht naar wat ooit mijn thuis was geweest. Ik vond het huis volledig verwoest, maar ik keerde terug naar de plek waarvan ik de sfeer, de straten en de herinneringen zo goed kende.
Elk kind in het boek heeft een verhaal dat ze met zich meedragen, maar ik ontdekte dat ik ook mijn eigen verhaal had: het verhaal van een persoon die zijn herinneringen, zijn band met een plek en de sporen van het puin dat de oorlog in zich had achtergelaten, met zich meedroeg.
Op dat moment begreep ik dat terugkeren niet het einde van de reis was, maar het begin van een nieuwe verantwoordelijkheid. Er was meer werk aan de winkel – niet alleen om ons thuisland weer op te bouwen, maar ook om de verhalen te behouden die er betekenis aan geven.
Deze drie boeken waren drie stemmen die één enkele ervaring vertelden: de stem van een man, de stem van een vrouw en de stem van een kind.
Gedurende het hele project werden we geconfronteerd met uitdagingen die anders zijn dan die van een typische uitgeverij. Het internet viel dagenlang uit en soms verloor ik het contact met het hele team. Bij één gelegenheid werd de communicatie lange tijd verbroken, en toen deze weer hersteld was, ontdekte ik dat ze dachten dat ik dood was. Ik voelde me verdrietig dat ze een moment van potentieel verlies hadden meegemaakt, maar ik voelde ook een gevoel van opluchting: één boek had de wereld bereikt. Er was één verhaal uit Gaza naar voren gekomen terwijl we leefden onder de dreiging van verdwijning. Het voelde alsof ik een zaadje had geplant voordat ik stierf.
Maar ik heb het overleefd. Ik keerde terug naar mijn team en we gingen door met ons werk. De boeken werden gedrukt in Polen en bereikten de lezers via distributiepunten in Duitsland, Jordanië en Caïro. We hadden de belangstelling niet verwacht, maar het bevestigde voor ons dat er behoefte is aan deze verhalen en stemmen.
Toen ik weer naar mijn oude huis terugkeerde, lag het puin er nog steeds, maar ik zag een boom voor het huis en ernaast een klein plantje dat onaangetast was door de verwoesting. Ik heb lang naar die plant gekeken. Ik dacht bij mezelf: dit is wat schrijven is.
Schrijven kan de oorlog niet stoppen, noch kan het degenen die we verloren hebben terugbrengen, maar het kan wel iets in iemand koesteren als alles om hem heen uiteenvalt. Het bewaart hun nalatenschap en getuigt dat hier iemand was.
Dit is de missie van de schrijver, en het is ook de missie van een uitgeverij: een individu, een volk of een groep die door deze wereld is gegaan voor de mensheid behouden, voordat het wiel van oorlog en genocide alles tot stof vermaalt. Want een mens houdt niet alleen stand door zijn fysieke lichaam, maar ook door de betekenis die hij achterlaat.
Gaza Publications is een kleine poging om die betekenis te beschermen.
