Een jaar na het overlijden geef je een feest. ze zeggen dat verdriet een seizoenswisseling nodig heeft – een zomer, herfst, winter en lente – voordat het verdriet loslaat. Als je het jaar overleeft, vier je het. Als een man overlijdt, organiseert zijn vrouw het feest. Als een vrouw overlijdt, regelt de eerste dochter het feest. Als er geen dochters zijn, doet de vrouw van de oudste nog levende zoon het. Als de dode vrouw geen kinderen heeft, is er geen feest.
Omdat jij haar enig kind bent, zei haar tante zakelijk, is het feest jouw verantwoordelijkheid. Geen paniek, je hebt bijna het hele jaar de tijd, dat is genoeg tijd. Ik zal je zoveel mogelijk helpen, maar de uitnodigingen moeten van jou komen, jij moet het eten koken en je huis klaarmaken. Mensen moeten zien dat jij het bent die de nagedachtenis van je moeder eert. Ze was mijn zus, maar dat was ze wel je moeder. Haar tante zweeg even. Ik weet dat we haar nog maar een paar weken geleden hebben begraven, maar de voorbereidingen voor de eenjarige ceremonie kunnen weken, zelfs maanden duren, en daarom vertel ik het je nu. Het is een groot probleem. Sommige mensen hielden echt van je moeder, en andere niet; nodig ze allemaal uit. Begin om 12.00 uur, het midden van de dag is het meest veelbelovend, en ga door tot de laatste gast vertrekt, hoe laat ook. Er zijn natuurlijk veel details, alles is heel specifiek, en de specificaties zijn eeuwenoud en, weet je, belangrijk. Zet een altaar op met lange, taps toelopende kaarsen, bloemen en foto’s. Iedereen zit zodat ze elkaar kunnen zien als ze over de doden praten. Er zijn tijden om te spreken en tijden om te zwijgen, en tijden waarin mensen huilen, en zelfs een tijd om te jammeren. Vertel uw buren dat ze harde geluiden kunnen verwachten, vertel hen dat dit deel uitmaakt van onze gewoonte en bel alstublieft niet de politie.
Heti hield een potlood boven een blanco vel papier. De stem van haar tante kwam door de kleine gaatjes aan de onderkant van haar mobiele telefoon en werd van tientallen kilometers ver naar de kronkels van haar oor gezonden terwijl ze in haar kleine kantoor bij het accountantskantoor zat. Haar tante ging verder. Bloemen aan elke tafel, genoeg stoelen, een volledige lunch, een uitgebreid diner, fruit, chocolade, noten, cake, thee, niets voorbereid of verzorgd, het is respectloos. Toen je grootmoeder stierf, hadden we grote bijeenkomsten voor de ceremonies van de derde, zevende en veertigste dag, en tegen de tijd van het eenjarig jubileum verwachtten de mensen een echt feest. Ons huis was zo vol dat je geen plek kon vinden die groot genoeg was om je bord tegen je gezicht te houden om te eten. Ik herinner me dat onze gang zo vol was dat ik langs de dikke buiken van de mannen en de zachte heupen van de vrouwen moest dringen om bij de badkamer te komen. Al die lichamen ter ere van mijn grootmoeder, al dat leven komt samen. . .
Haar tante zweeg even en ging toen verder. Ons huis rook dagenlang naar eau de cologne en parfum. Een compleet succes. Zo doe je dat. Open je huis en zorg ervoor dat mensen zich op hun gemak voelen met het juiste eten, de juiste liedjes en uitspraken, zodat ze aan je moeder kunnen denken, haar echt kunnen herinneren en kunnen rouwen.
Er viel weer een pauze en Heti wachtte op meer instructies, maar er kwam niets.
Ik weet wat je denkt, mompelde haar tante uiteindelijk. Dit is allemaal te ouderwets, te veel werk, te veel ritueel. Niet jouw verantwoordelijkheid.
Het notitieblok was niet langer blanco. Heti had een reeks lichtbollen van verschillende afmetingen getekend, op vreemde afstanden van elkaar. Sommige heeft ze in de schaduw gezet, sommige gestreept en een aantal pokdalig. Perfecte cirkels, ballen, bollen dwalen ergens in haar verbeelding rond. Ze wilde iets zeggen, maar het schetsen kalmeerde haar tot stilte en ze bleef rustig zitten terwijl haar tante verder liep, terwijl de woede nu de randen van de stem van de oude vrouw doorsneed.
Je kunt het altijd op jouw manier doen, of op hun manier, zei haar tante. Zoals toen Avery’s moeder stierf. Geen begrafenis, geen ceremonie, ze verbrandden gewoon het lichaam en waren er klaar mee. Als dat goed genoeg is voor de moeder van mijn schoonzoon, is het misschien ook goed genoeg voor jouw moeder, die zoveel voor jou heeft opgeofferd.
Heti schraapte haar keel om iets te zeggen, maar haar tante kwam snel tussenbeide. Ze gooiden een verjaardagsfeestje drie weken nadat ze stierf! A verjaardag feest. Drie weken! Voor het kleine nichtje, hoe heet ze? Weet je nog, jij was daar, je meisjes waren daar, je moeder en ik kwamen om ons respect te betuigen, om een paar aardige dingen te zeggen over de dode vrouw, moeder van allemaal, maar toen we zagen dat ze een clown hadden ingehuurd, konden we geen van beiden iets zeggen. En die man, zuchtte haar tante, de vader van Avery, die bier dronk en aan je moeder vroeg wat voor parfum ze droeg terwijl zijn vrouw van vijftig jaar al twee minuten dood was? We waren geschokt. Maar we bleven bij onszelf. Wie waren wij voor hen? Verre familieleden, niemand. We zaten op een bankje en keken hoe de kleinkinderen een spel verzonnen met de naam Ghost Tag, waarbij de persoon die ‘het’ is de Dood is en wanneer de Dood je aanraakt, je een geest wordt en de rest van het spel met je ogen dicht moet spelen. En je moeder, God hebbe haar ziel, wees naar de tuin vol neven en nichten die als zombies rondliepen, over boomwortels struikelden, tegen tafels aanliepen, lachend en huilend, en zei: Kijk, dit is wat er gebeurt als je niet rouwt om de doden, ze komen terug op elke mogelijke manier.
De lichtbollen op het notitieblok begonnen op planeten te lijken en Heti voegde ringen toe aan sommige en clusters van sterren rond andere. Ze luisterde naar de adem van haar tante alsof het een uitdaging was om te spreken, om te erkennen dat deze vrouw aan de andere kant van de stad nog steeds leefde en in het leven alle oude gewoonten en overtuigingen levend hield, alle voorouderlijke opvattingen over schaamte en eer, de hemel en slechte reputatie.
Er ging een lange stilte voorbij. Haar tante schraapte haar keel en begon te spreken in het poëtische register dat ze bewaarde voor de speciale gelegenheden waarin ze haar kleine gestalte, dikke accent en ouderdom wilde overstijgen. Wie zijn wij om over eenzaamheid te spreken, wie zijn wij om over isolatie te spreken, als we allemaal een moeder hebben die ons in dit leven roept en een kind dat ons draagt?
Toen veranderde ze op zachte toon. Ik weet dat je een drukke vrouw bent, Heti. Je hebt de meisjes, een grote kantoorbaan, veel verantwoordelijkheden en bevoegdheden, maar – haar tante vertraagde – als enige dochter is er niemand anders die je moeder op de traditionele manier kan eren. Het is belangrijk voor u, belangrijk voor ons allemaal.
In de krater van een verre maan schaduwde Heti een paar rotsblokken en schetste een opgedroogd meer en antwoordde toen haar tante. Ik kan het jubileumfeest organiseren. Ik zal het doen zoals je zegt.
De zucht van haar tante kwam als een storm door het oortje. Dank je, Heti, dat is een braaf meisje. Je wordt zo’n braaf meisje.
Heti legde de telefoon neer en staarde naar haar notitieblok, gehypnotiseerd door de galactische schets waarin ze zich nu een nette rij moeders en kinderen voorstelde die van planeet naar planeet, van maan naar maan, marcheerden door het universum. Buiten het raam bewoog de warme lucht de bladeren op de takken terwijl om haar heen telefoons rinkelden en mannen en vrouwen opnamen Helios Accounting, het beste van entertainment. Heti staarde naar de tekening voor haar en mompelde wat dan ook onder haar adem. Wat dan ook met dat gekke oude gedicht en wat dan ook met de ceremonie en al zijn stomme kleine details en wat dan ook met alle regels voor dochters. Het was hetzelfde wat ze zichzelf dwong te mompelen bij de gruwel van het aantreffen van het magere lichaam van haar moeder, dood in haar bed, haar rechterarm hing van de matras af, de vingers over niets gekruld, haar kaak open en vol stilstaande lucht. Hetgeen wat het leven opsloot in de waarheden van biologie, scheikunde, natuurkunde, ver weg van de hysterie en het bijgeloof van haar hart, haar familie, de geschiedenis. Hetzelfde wat ze gebruikte toen mensen zeiden dat het me zo spijt toen ze vertelde dat haar vader stierf toen ze drie of vier was. Wat dan ook, het is prima. Respecteer je ouderen. Wees een braaf meisje. Wat dan ook. Volg de regels. Wat dan ook. Op de begrafenis stond Heti naast het lichaam van haar moeder en omhelsde en kuste de rouwenden die zeiden: je moeder, je moeder, je moeder en Heti dachten: ja, ze is dood, ja, het is zoals het is, en probeerde na te denken wat dan ook maar dat lukte niet omdat haar knieën onder haar bleven knikken en ze haar hele lichaam en geest moest gebruiken om zich tegen de kist te schrappen om te kunnen blijven staan.
Nu was het leven zo; sommige dagen fijn en stevig en vol van wat dan ook, terwijl andere dagen het schorre geblaf van de hond van de buren of de grimmige diagnose van een vriendin en haar lichaam bezweek voor een emotionele zwaartekracht die haar in een vrije val trok. Op die momenten dacht ze aan Jupiter. Jupiter van ons zonnestelsel. Jupiter uit de pagina’s van een kinderboek dat ze voorlas en herlas aan haar meisjes toen ze jong waren. Stel je voor, schreef de auteur op dromerige toon, een planeet die alleen uit gas bestaat! Alleen maar waterstof en helium, zonder land, zonder oceaan, zonder rotsen, alleen maar wolken na wolken. Alleen maar wolken! haar meisjes schreeuwden terwijl ze haar armen vastpakten. Maar waar sta je? Waar kun je op landen? Hoe kun je daar überhaupt zijn? Heti probeerde haar meisjes uit te leggen dat je óf valt en valt, óf je bedenkt hoe je moet vliegen, een vogel of een ruimteschip of een beetje gas wordt, maar hun fantasieën gingen altijd tot het ergste door en hun lichamen beefden van angst. Echt, mama? Echt? Kun je nergens landen? Ja, alleen maar vallen, zei Heti dan, en ze haalde haar schouders op en plaagde ze met een raar rijmpje dat ze verzon om hun paniek te verzachten en dat haar achtervolgde sinds de dood van haar moeder. Geen plek om te landen, geen plek om rond te dwalen. Geen plek om je oude koepel te begraven.
__________________________________
Van Vrouwelijk leven op planeet Aarde van Laleh Khadivi. Copyright © 2026 door Laleh Khadivi. Overgenomen met toestemming van Ecco, een afdruk van HarperCollins Publishers.
